Y học thực chứng là y học dựa vào chứng cứ. Không thể chỉ dựa vào cảm tính và kinh nghiệm cá nhân hay lời dạy của người đi trước để thực hành y khoa. Ngày nay người thực hành lâm sàng cần dựa vào chứng cứ để hành xử. Điều này vừa có giá trị khoa học trong thực tế điều trị, vừa an toàn về pháp lý.

Cốt lõi của y học thực chứng là chứng cứ, là những thông tin xác thực thu thập từ lâm sàng và cận lâm sàng. Những thông tin lâm sàng được thu thập từ nhìn, sờ, gõ, nghe đã được thực hiện từ thuở ban sơ của y học, hoàn toàn dựa vào khả năng cá nhân của thầy thuốc. Những thông tin đó chỉ có thầy thuốc ghi nhận và ghi chép. Những thông tin lâm sàng thường mang tính chủ quan và nhầm lẫn.

Y học càng hiện đại thì thầy thuốc càng nhận được nhiều thông tin bệnh gián tiếp nhờ máy móc xét nghiệm, chẩn đoán hình ảnh và các thăm dò chức năng. Mặc dù không phải tất cả các thông tin đều đáng tin cậy, nhưng tập hợp càng nhiều thông tin thì vấn đề bệnh của bệnh nhân càng được phản ánh xác thực và từ đó hướng xử lý bệnh càng đúng hướng.

Những thông tin cận lâm sàng hiện nay như là xét nghiệm, siêu âm, x quang ... được sử dụng một cách ... hoang phí, dùng 1 lần rồi bỏ, được làm nhưng không được phân tích, không có đối chiếu kiểm chứng, không được lưu trữ theo bệnh sử của bệnh nhân, không được lưu trữ trong hệ thống lưu trữ của bệnh viện cho việc nghiên cứu.

Y học thực chứng phát huy được giá trị khi các thông tin bệnh được theo dõi diễn tiến thay đổi theo thời gian. Một ca bệnh tiểu đường được đánh giá qua biểu đồ thay đổi nồng độ đường huyết, lượng HbA1c qua thời gian. Một ca bệnh cao huyết áp cần được theo dõi thường xuyên giá trị huyết áp. Một ca bệnh viêm gan siêu vi B cần được theo dõi chỉ số men gan và chỉ số nồng độ virus trong máu... Không có được một chuỗi chỉ số đó qua thời gian, thầy thuốc khó có thể biết bệnh đã diễn tiến như thế nào, đã được điều trị ra sao, sẽ tiên lượng như thế nào sắp tới, hướng điều trị...

Y học thực chứng được phát huy giá trị khi có đối chiếu với các thông số y học khác. Không có một thông tin đơn lẻ nào hoàn toàn chính xác, đang tin cậy 100%. Vì vậy cần đối chiếu các thông tin với nhau xem sự tương thích, phù hợp bệnh cảnh hay không để từ đó tiếp tục suy luận. Một bác sĩ siêu âm phát biểu về bệnh khi nhìn thấy các hình ảnh nhập nhòa trên máy siêu âm và phán rằng bệnh nhân xơ gan. Thực tế các xét nghiệm máu cho thấy chức năng gan hoàn toàn bình thường. Một hình ảnh nội soi cho thấy hình ảnh của một ung thư dạ dày nhưng kết quả sinh thiết giải phẩu bệnh cho thấy hình ảnh viêm mạn tính. Việc đối chiếu các thông tin nhiều chiều giúp thầy thuốc tránh được sai lạc chẩn đoán và điều trị sai cho bệnh nhân. Càng nhiều thông tin ủng hộ bệnh cảnh thì càng giúp thầy thuốc tự tin và xúc tiến xử trí bệnh nhân theo hướng đó.

Bệnh sử của bệnh nhân cũng giúp hướng chẩn đoán đi đúng hướng. Một bệnh nhân có vàng da vàng mắt đi kèm với bệnh sử nghiện rượu sẽ được xử trí khác với bệnh nhân bị ngộ độc thuốc điều trị lao hay đã mắc sốt rét trước đó. Những thông tin tiền sử bệnh của bệnh nhân cũng cần được lưu trữ để đối chiếu khi cần thiết.

Hiện nay, dù các yêu cầu thu thập thông tin một cách bài bản theo bài giảng y khoa thì các thầy thuốc cũng không biết lấy đâu ra những thông tin đó. Bệnh sử không được khai thác đầy đủ tùy thuộc vào trí nhớ bệnh nhân, tùy khả năng khai thác bệnh. Thông tin điều trị dài ngày của bệnh nhân không được lưu trữ do bệnh nhân không cung cấp hoặc do đã cất vào kho bệnh án. Việc đối chiếu kết quả giữa các phương tiến cận lâm sàng ít xảy ra...

Một giải pháp có thể giải quyết tất cả các yêu cầu cung cấp thông tin của y học thực chứng, đó là ứng dụng mạng máy tính.

Mạng máy tính dùng để thu thập thông tin, vừa để cung cấp thông tin chung cho thầy thuốc. Toàn bộ thông tin bệnh nhân được lưu trữ trên một kho cơ sở dữ liệu theo chủng loại và theo thời gian giúp thầy thuốc bất cứ lúc nào cũng có thể tra cứu thông tin bệnh nhân một cách đầy đủ.

Trước khi tiến hành siêu âm, thầy thuốc có thể xem trước lời khai bệnh bệnh, bệnh sử, tiền căn, cận lâm sàng và điều trị của bệnh nhân trước đó. Sau khi trả kết quả siêu âm, bác sĩ có thể xem kết quả xét nghiệm của bệnh nhân trên máy của mình để đối chiếu kết quả siêu âm và xét nghiệm với nhau, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho bản thân.

Bệnh nhân không cần phải mang theo hồ sơ mà bác sĩ vẫn có thể "thấy hết" quá trình bệnh tật của mình để giúp chẩn đoán và điều trị tốt hơn, dù rằng nhiều bác sĩ cùng tham gia quá trình điều trị.

Tóm lại, y học thực chứng là khoa học cần phát huy vì lợi ích của bệnh nhân và cơ sở dữ liệu lưu trữ trên máy tính chính là nguồn thông tin thực chứng đầy giá trị cho y học.

PHAN XUÂN TRUNG