10 LỖI THƯỜNG GẶP KHI KÊ ĐƠN THUỐC
ê đơn thuốc là
một trong những quy định mà Bộ Y tế yêu cầu nghiêm ngặt nhất đối với thầy thuốc
(phải viết rõ ràng tên thuốc, liều lượng, cách dùng, không viết tắt...). Thế
nhưng trên thực tế, một trong những lỗi thường gặp nhất ở thầy thuốc lại vẫn
liên quan đến... kê đơn thuốc. Kê đơn thuốc không đúng yêu cầu chuyên môn và đạo
đức nghề nghiệp là một hiện tượng không hiếm gặp ở một số thầy thuốc. Liệu “căn
bệnh” này có thuốc chữa không? Có, phương thuốc hiệu quả nhất chính là cái Tâm
của người thầy thuốc.
Rất nhiều trường hợp bệnh nhân đã bị bệnh nặng hơn do thầy thuốc phạm
phải những sai sót phổ biến sau:
1. Viết nhầm tên thuốc: Hiện nay, có đến hàng trăm ngàn
tên thuốc gốc và biệt dược, trong đó nhiều tên thuốc khi đọc lên nghe na ná
nhau, ví dụ Celebrex, Cerebyx. Đã có những sai lầm nghiêm trọng về dùng thuốc do
sự cố tên thuốc gần giống nhau, chẳng hạn có trường hợp tử vong do bác sĩ cho
thuốc Amrinone (gây giãn mạch) mà lẽ ra phải cho Amiodarone (chống loạn nhịp
tim).
2. Thiếu hiểu biết: Hầu hết những sai lầm trong kê đơn
là do thầy thuốc không chú ý đến chống chỉ định và sự tương tác của thuốc. Ví dụ
Celecoxib có tác dụng phụ là gây dị ứng; Nếu sơ ý kê đơn thuốc này cho bệnh nhân
mẫn cảm với Sulfonamid thì kết quả sẽ xảy ra dị ứng nghiêm trọng. Nhiều thuốc có
chống chỉ định hoặc phải dùng thận trọng ở một số bệnh nhân đang có trạng thái
bệnh lý nào đó, như Metformin không nên dùng cho bệnh nhân suy thận; Không dùng
thuốc chẹn beta cho bệnh nhân hen...
3. Nhầm lẫn về liều lượng: Cũng là vấn đề rất thường
gặp. Theo một nghiên cứu ở Mỹ, trong số những lỗi về liều lượng thuốc, cho quá
liều chiếm 41,8%, cho không đủ liều chiếm 16,5%. Với một số thuốc như Digoxin
thì liều lượng cần dựa trên trọng lượng cơ thể lý tưởng, nhưng với nhiều thuốc
khác như Heparin thì liều lượng phải căn cứ vào trọng lượng cơ thể thực sự. Nếu
bệnh nhân bị dư cân mà cho Digoxin với liều lượng tính theo trọng lượng cơ thể
thực sự thì có khả năng quá liều. Dùng kháng sinh Gentamycine cho bệnh nhân
thuộc diện béo phì thì nên điều chỉnh liều lượng theo công thức: (trọng lượng cơ
thể lý tưởng + 0,4 x trọng lượng cơ thể thực sự). Dùng thuốc quá liều lượng có
thể đe dọa đến tính mạng, còn dùng không đủ liều thì việc điều trị không kết
quả. Nhiều sai lầm khác về liều lượng cũng có thể xảy ra khi lấy liều dùng cho
người trưởng thành dùng cho trẻ em hoặc người cao tuổi; Với những bệnh nhân này
cần điều chỉnh liều lượng theo tầm vóc, khả năng chuyển hóa và đào thải của
thuốc.
4. Đặt nhầm dấu thập phân ở hàm lượng thuốc: Có thể gây
hậu quả nghiêm trọng, ví dụ Digoxin 0,125mg lại viết nhầm là 1,25mg (tăng liều
lượng thuốc lên 10 lần); Viết Terbutaline 2,5mg tiêm dưới da thay vì phải kê
0,25mg, sở dĩ ghi nhầm vì Terbutaline còn có dạng viên với hàm lượng 2,5mg.
5. Không nhận định đúng về dạng hàm lượng thuốc: Các
dạng hàm lượng của thuốc có tác dụng sinh học và dược động học khác nhau, do đó
nếu nhầm lẫn về dạng hàm lượng thuốc có thể dẫn đến những tác dụng trị liệu khác
nhau. Ví dụ Hydralazine là thuốc hạ huyết áp có dạng ống tiêm và viên uống; Khi
chuyển từ dạng tiêm tĩnh mạch sang dạng uống, cần nhớ rằng dạng uống chỉ có tác
dụng sinh học vào khoảng 30-50% so với dạng tiêm tĩnh mạch, cho nên liều uống
cần cao hơn mới thu được tác dụng như liều tiêm.
6. Nhầm lẫn về tần suất dùng thuốc trong ngày: Mặc dù
dạng hàm lượng của một số thuốc quy định khoảng cách dùng thuốc trong ngày,
nhưng vẫn có thể có lỗi không thận trọng của thầy thuốc, ví dụ cao dán Clonidine
chỉ dùng mỗi tuần một lần, nhưng lại ghi là “mỗi ngày”. Làm như vậy đã thay đổi
tính chất dược lý và dược động học của thuốc. Nhiều thuốc cần tôn trọng nghiêm
ngặt số lần dùng trong ngày hoặc giờ dùng thuốc, ví dụ Tetracycline 500mg cần
uống 4 lần trong ngày, thuốc tránh thai cần uống vào một giờ nhất định...
7. Viết chữ quá khó đọc, quá tháu và không thận trọng khi dùng
các chữ viết tắt: Đây là lỗi rất phổ biến. Một nghiên cứu về vấn đề này
đã thống kê có đến hơn 50% số đơn thuốc không đọc được tên thuốc, liều lượng và
cách dùng. Nhiều thầy thuốc chữ viết đã khó đọc lại viết rất tháu. Tuy viết tắt
giúp tiết kiệm thời gian nhưng xem ra “lợi bất cập hại” vì có nguy cơ gây nhầm
lẫn. Liều lượng thuốc có khi tính theo đơn vị quốc tế (viết tắt là IU) nhưng vì
vội thầy thuốc đã viết chữ U thành chữ O, làm cho liều lượng tăng lên 10 lần;
Không được viết tắt microgram là mg vì có thể nhầm với mg. Trình bày đơn thuốc
rõ ràng với những lời căn dặn cẩn thận chính là sự thể hiện ý thức trách nhiệm
của bác sĩ đối với người bệnh.
8. Không chú ý đến tương tác thuốc: Muốn tránh sai sót
này, cách tốt nhất là thầy thuốc phải luôn nâng cao hiểu biết về thuốc. Không kê
quá nhiều thứ thuốc không cần thiết. Nên biết rằng dùng đồng thời từ 2 loại
thuốc trở lên hoặc dùng thêm một loại thuốc vào chế độ thuốc đã ổn định đều có
nguy cơ gây ra tương tác thuốc. Hậu quả có thể gặp là làm thay đổi tính chất
dược lý, làm thuốc độc hơn hoặc triệt tiêu mọi tác dụng có lợi của thuốc mới
thêm vào. Dùng kháng sinh ở phụ nữ đang dùng thuốc tránh thai có thể làm giảm
hiệu quả tránh thai và dẫn đến có thai ngoài ý muốn. Cần chú ý đến tương tác
thuốc giữa Theophylline và Erythromycine, Digoxin và Quinidine, Rifampin và
thuốc tránh thai. Tương tác thuốc cũng có thể xảy ra do cách dùng thuốc, ví dụ
cho Phenytoin và Ciprofloxacin qua ống thông dạ dày để nuôi bệnh nhân sẽ làm
giảm tác dụng hấp thu của thuốc.
9. Không chú ý điều chỉnh liều lượng: Cần căn cứ vào
chức năng thận, gan hay tim mạch của người bệnh để điều chỉnh liều lượng thuốc
phù hợp. Phần lớn kháng sinh được đào thải qua thận và do đó có thể bị tích tụ ở
bệnh nhân suy thận. Mặc dù dùng quá liều kháng sinh có thể đem lại tác dụng diệt
khuẩn cao nhưng cũng có thể gây ra những ảnh hưởng xấu không hồi phục. Những
thuốc dễ sai sót khi kê đơn là thuốc kháng sinh (39,7%), thuốc tim mạch (17,5%).
10. Không quan tâm đến tiền sử bệnh của người dùng thuốc:
Thiếu sót này có thể dẫn đến nhiều tai biến nghiêm trọng về tương tác
thuốc. Chẳng hạn bệnh nhân hen nhạy cảm với Aspirine, vì vậy cho dùng thuốc giảm
đau chống viêm không có nhân steroid để chữa đau lưng có thể dẫn đến hậu quả rất
nghiêm trọng; Cũng như không được tiêm Penicilline cho người đã từng bị dị ứng
với thuốc kháng sinh này.
BS. Đào Xuân Dũng
Sức khỏe và đời sống số 309
